Banka bilançolarında ‘pozisyon gizleme’ var mı?

Bir süredir bankaların yüksek kâr motivasyonu ile yaptıkları hareketlerin faizler ve kur üzerindeki etkilerini izah etmeye gayret ediyorum. Daha önce de belirttiğim üzere bankaların kâr etmesine karşı değilim ancak bankalara tanınan imtiyazların kamusal bir görevi yerine getirmelerinden kaynaklandığını ve bu yüzden hareket ederken de kamu yararını göz önünde bulundurmak zorunda olduklarını hatırlatmak isterim. Bu bakımdan eleştirimiz bankaların pozisyon alırken kâr motivasyonu ile hareket etmeleri değil faaliyette bulundukları ülkenin makroekonomik göstergelerine negatif etki edebilecek işlemler yapmasıdır. Gelelim bilançolarda pozisyon gizleme meselesine. Öncelikle kavram sizi korkutmasın bu bütün dünyada yapılan ve artık akademik çalışmalara bile konu olan bir kavram. Mekanizma şöyle işliyor.

Tüm dünyada tahviller Merkez Bankası tarafından açık piyasa işlemleri için kabul edilen teminatlardır. Bu bakımdan bankalar likidite yönetimi için bilançolarında tahvil tutarlar. Bankalar eğer tahvillerini açığa satış yapan hedge fonlara ödünç verirse dönem sonundaki likit varlıkları azalmış olur. Bu, likidite rasyolarının zayıflaması anlamına gelir. Bankalar her üç ayda bir bilanço açıklamak zorunda oldukları için dönem sonlarında tahvil alarak hem bilançolarını büyütürler hem de likidite rasyolarını güçlendirirler.

Bu tarz bir hareket bankaların, faiz spekülasyonu amacıyla ters pozisyon taşıyan oyunculara ödünç verdikleri tahvillerin olumsuz likidite etkisini gizlemeye çalıştıkları anlamına gelir. Bankaların bilanço dönemi makyajlaması amacıyla yaptığı bu işlemleri bilanço döneminin sonuna yaklaşırken tahvil faizlerinin birden aşağı yönlü hareketinin ardında yatan neden olarak görülür. Türkiye’de de Mart ayının son işlem günlerinde tahvil faizlerinin aşağı yönlü hareketinde bu durumun etkin olduğunu düşünüyorum.

Her ne kadar bu işlemler suç teşkil etmese de yapılan işlemin piyasalara etkileri açısından; bankaların portföylerinde tuttukları tahvilleri, likidite yönetimi dışında amaçlarla kullandırmasının etkilerinin yakından izlenmesi ve gerekirse bu noktada ciddi yaptırımları olan regülasyonların hayata geçirilmesi gerektiği açıkça görülmektedir.

Öte yandan bankaların tahviller üzerinden ortaya koyduğu hareket planının benzerini Türk Lirası ile de yaptığını gözlemliyoruz. Bankalar aynen tahvillerde olduğu gibi Türk Lirası likiditelerini de hedge fonlara ödünç veriyorlar. Burada da yine hedge fonların Türk Lirası’nda değer kaybını speküle edip, döviz alıp karşılığında Türk Lirası satmasıyla tahvillerdekine benzer bir durum ortaya çıkmaktadır. Yani Türk Lirası’ndaki kısa pozisyon için Türk bankaları ile ters yönde para takası (swap) işlemi yapılmaktadır.

Türk bankaları açısından bu tür işlemler para piyasasında likiditesi düşük olan bir para birimini borç almak ile sonuçlandığından yüksek riskli olarak değerlendirilmektedir. Bu sebeple dönem sonlarında aldıkları yabancı parayı satıp, Türk Lirasına dönerek riskli pozisyonlarının etkisini düzeltmektedir.

Yine bu ay sonunda hem tahvil hem de Dolar/TL piyasasında yaşanan gelişmelerin, bankaların riskli pozisyonlarını düzeltmeye çalıştıkları için olduğu kanaatini taşımaktayım. Özetle hem kur hem de tahvil faizlerinde yukarı yönlü trend varken, birden tahvil faizlerinde ve kurda düşüş yaşanmaya başlaması ve bunun da bankaların dönem sonuna denk gelmesi bu noktadaki şüphelerimizi artırıyor.

Bu tarz işlemler her ne kadar tüm dünyada yapılıyor olsa da bizim gibi gelişmekte olan ülkelerdeki sonuçları açısından yakından izlenmesi gerekmektedir. Akademik camia, ağırlıklı olarak 1992 yılından bu yana bu işlemlerin etkileri üzerine ciddi çalışmalar yapıyor. Konuya Türkiye açısından baktığımızda ise esas sorun; bu riskli pozisyonların ülkenin hem varlıklarının hem de parasının değer kaybını hedefleyen oyuncular ile karşılıklı açılıyor olmasıdır.

Son dönemde IMF, kredi derecelendirme kuruluşları, bazı yabancı bankaların açıklamaları ve hareket tarzları izlendiğinde ve tüm bunların hedge fonlar ile olan ilişkisine bakıldığında yani söylem geliştirenler ile eyleme geçenlerin yakın ilişkisi göz önüne alındığında; bilançolardaki pozisyon gizleme işlemlerinin ekonomi güvenliği açısından bir tehdit oluşturma ihtimali içerdiğini de unutmayalım.