Turan Koç: Şiir ile felsefenin berzahında

Şiir düşüncenin neresinde başlar, felsefenin neresinde biter?

Yoksa şiirle felsefe, insanın varlığı ve hakikati anlama çabasının farklı dillerde gerçekleşen iki ayrı tezahürü müdür?

Turan Koç Hoca’nın şiirlerini, felsefe çalışmalarını, tasavvuf ve sanata dair teliflerini ve büyüklerimizin eserlerinden yaptığı tercümeleri birlikte düşündüğümde, onun ilmî ve edebî şahsiyetini anlamak bakımından bu soruların önemli olduğunu görüyorum.

Turan Hoca’nın şiirle tanışma hikâyesi de bu anlayışa uygun bir başlangıcı gösteriyor. Çocukluğunda duyumlarıyla ve el yordamıyla şiirle buluşan Turan Hoca, imam hatip yıllarında divan şiiriyle karşılaşır. Ankara’da Nuri Pakdil’in mahfili, onun için ayrı bir mektep olur. Çünkü orada yalnız şiir ve edebiyat konuşulmaz. Birlikte yaşamanın, düşünmenin, yazmanın ve birbirinden öğrenmenin de terbiyesi kazanılır.

Bundan olsa gerek, Turan Hoca sohbet kelimesini açıklarken mülâzemeti, yani sürekli birlikteliği hatırlatır. Çünkü bazı bilgiler kitaplardan öğrenilir; bazı duyarlılıklar ise ancak bir muhitin içinde kazanılır. Onun şiirden felsefeye, felsefeden estetiğe uzanan ilmî ve edebî serüveninde bu muhitin izlerini görmek mümkündür.

Turan Hoca’ya göre edebiyat, bir toplumun duyarlılığının dışa vurulduğu başlıca alanlardan biridir. Fakat o bununla da kalmaz; bir kültürün varlık ve bilgi anlayışını somutlaştırır. Bu nedenle edebiyatın aynı zamanda bir ontoloji ve epistemoloji olduğunu söyler.

Başka bir ifadeyle şiir, yalnız ne hissettiğimizi değil, varlığı nasıl kavradığımızı ve hakikati nasıl bildiğimizi de ortaya koyar. Yine ona göre bir mimari eserde yalnız teknik maharet veya estetik tercih bulunmaz; onu meydana getiren medeniyetin varlık, bilgi ve güzellik anlayışı da görünür hâle gelir.

Sanırım Turan Hoca’nın tasavvuf ile İslâm sanat nazariyatına dair telif ve tercümelerini anlamak için de buradan hareket etmek gerekir.

Çünkü İslâm sanatını yalnız biçim, üslup ve teknik özellikleriyle açıklamak yeterli değildir. Onu meydana getiren insanın varlık tasavvurunu, hakikat anlayışını ve güzellikle kurduğu ilişkiyi de dikkate almak gerekir.

Turan Hoca, geçmişte Müslümanların bugünkü anlamıyla estetik kuramları yazmamış olmalarını bir eksiklik olarak görmez. Aksine, onların estetik üzerine kitap yazmadan estetik bir hayat yaşadıklarını; yaptıkları işlerde güzelliği, ölçüyü ve ahengi gerçekleştirdiklerini belirtir. Bu bağlamda şu ifadesi dikkat çekicidir: “Yaşamayı sanat haline getirmişler.”

Turan Hoca bunun kaynağını ise ihsan kavramında bulur. İhsan, yalnız iyilik etmek değil, yapılan işi güzel ve yerli yerinde yapmaktır. Böylece güzellik, sanat eserinin sınırlarını aşarak insanın davranışlarına, ahlâkına ve hayatına da dâhil olur.

Onun estetik düşüncesinde dikkatimi çeken asıl husus budur: Sanatın güzelliğini, onu meydana getiren hayatın güzelliğinden ayrı düşünmemek!

Turan Hoca’nın din ile dil ilişkisi esaslı çalışmaları da aynı bütünlüğün başka bir cephesini oluşturur. Çünkü insanın varlık ve hakikat anlayışı, kullandığı dilden bağımsız değildir. Bir kelimenin anlamı yalnız sözlükteki karşılığıyla sınırlı kalmaz. O kelime, ait olduğu kültürün inançlarını, tecrübelerini ve düşünme biçimlerini de taşır.

Bu nedenle Turan Hoca’nın din dili, şiir ve estetik üzerine çalışmaları birbirinden ayrı alanlarda yürütülmüş araştırmalar olarak görülmemelidir. Hepsinin merkezinde insanın varlıkla, hakikatle ve anlamla kurduğu ilişki vardır. Tercümeleri de bu ilişkinin başka düşünce dünyalarına açılan tarafını gösterir.

Turan Hoca tercümeyi hem çevrilen hem de çevirinin yapıldığı dile bir katkı ve topluma karşı sorumluluğun ifadesi olarak görür. Üstelik İslâm düşüncesine ait bir eserin tercümesini, bütünüyle yabancı bir düşünce dünyasından yapılan tercümeyle aynı mahiyette değerlendirmez. Çünkü ilkinde bazen yeni bir şey öğrenmekten çok, bildiğimiz fakat unuttuğumuz bir şeyi yeniden hatırlamak söz konusudur.

Bu yaklaşım, onun kendi düşünce mirasımızla başka düşünce dünyaları arasında kurduğu ilişkinin de ölçüsünü gösterir: Başkasını öğrenmek, kendinden vazgeçmek değildir. Kendine dönmek de başkasına kapanmak anlamına da gelmez. Önemli olan, nereden baktığını bilerek ufkunu genişletebilmektir. Turan Hoca’nın şiir, felsefe, din dili ve estetik alanındaki çalışmalarını birbirine bağlayan esasın da burada temellendiğini düşünüyorum.

Rabbimiz Turan Koç Hocamıza sıhhat ve afiyet içinde hayırlı, bereketli ömürler versin. Şiirden felsefeye, din dilinden İslâm estetiğine uzanan ilmî ve edebî hizmetlerini bereketlendirsin.

Kaleminden çıkanları, tercümelerini ve yetiştirdiği talebeleri kendisi için hayra vesile kılsın.

Rabbimiz onun düşünce ve şiir dünyamıza kattığı güzellikleri daim eylesin.

Hürmetle, muhabbetle ve vefayla…