Aşinalık hakikat değildir

1968 yılında, televizyon daha evlerimize girmemişken, sosyal psikolog Robert B. Zajonc, “Attitudinal Effects of Mere Exposure” başlıklı çalışmasında bugün sosyal medya çağını anlamamız için oldukça kıymetli bir kavramı ortaya koydu: Mere Exposure Effect (Salt Maruz Kalma Etkisi) (Türkçe tercümesini pek beğenmedim ama…)

Kavramı en sade ifadeyle şöyle özetleyebiliriz: Bir şeye tekrar tekrar maruz kalmak, o şeyi bize daha tanıdık hale getirir; bu aşinalık da belirli şartlarda ona yönelik olumlu tutumu artırabilir.

Zajonc, bunu o dönemde daha çok reklamcılık üzerinden bir değerlendirme olarak ele almıştı.

1968 yılında sanal medya, algoritma yoktu.

Ama bugün sanal medya araçları ile Zajonc’un tarif ettiği güçlü bir tekrar mekanizmasının içinde yaşıyoruz.

Reklamcılık artık sadece ürün tanıtıp, ürün satmıyor. Önce eksiklik duygusunu üretiyor, sonra da sanal ihtiyacı dayatıyor.

Artık sanal medya özellikle algoritma ile yalnızca ne gördüğümüzü değil ne kadar çok ne sıklıkta gördüğümüzü de belirliyor.

Bir süre sonra o davranış artık size yabancı gelmemeye başlıyor. Sanki çok tanıdıkmış gibi…

İşte kritik eşik tam burada.

Aşinalık, normalleşmeye dönüşüyor. Gerçeklik algısı eğilip, bükülüyor.

Lynn Hasher, David Goldstein ve Thomas Toppino da bir çalışmalarında ‘’yanıltıcı gerçeklik etkisi’’ ifadesini ilk kez 1977 yılında kullandılar.

O zaman da sanal medyayı ve algoritmayı bilmiyorduk.

MESELE ARTIK SADECE ÜRÜN SATMAK DEĞİL

Sadece ürün de satın almıyoruz, bize artık davranış kalıpları da satılıyor.

Nasıl giyineceğimizi, nasıl eğleneceğimizi, nerede tatil yapacağımızı, bedenimizin nasıl görünmesi gerektiğini, evimizin nasıl döşeneceğini dahi tekrar tekrar gösteriliyor.

Sonra bir bakıyorsunuz birkaç yıl evvel aldığınız koltuk, beyaz eşya “eski” olmuş.

Mutfak tezgâhınız yeterince estetik değilmiş.

Buzdolabınız şeffaf kutular olmadan düzenli sayılmazmış.

En önemlisi de bütün bunları bize klasik reklam diliyle söylemiyor. Çoklukla “Satın al!” bile demiyor. Çok daha derin ve güçlü bir şey söylüyor:

“Herkes böyle yaşıyor. Olması gereken bu.”

Gerçekten herkes böyle mi yaşıyor? Bakın bir etrafınıza…

Biz yalnızca ‘’böyle yaşadıklarını zannetmemizi’’ istediklerini mi görüyoruz?

Kapitalizm yeni bir oyun daha kuruyor.

Tüketim toplumunun yeni marifeti tam da burada. Algoritma ile aynı davranış kalıpları sürekli gözümüzün içine sokuluyor. Önce bir hayat biçimini, yeni tüketim alışkanlıklarını tekrar yoluyla aşina hale getiriliyor.

Kritik eşik ise aşina olduğumuzu normal zannetmemiz ve sonra da normal olanı ihtiyaç duymamız…

Unutmayın! Aşinalık, hakikat değildir.

Mesele sadece tüketim de değil. Problem çok daha büyük.

Sık gördüğümüz şeyi, davranışı, bilgiyi doğru zannetme tehlikesi… Bu bir ürün almaktan çok başka bir iddia…

2011 yılında Daniel Kahneman’ın ‘’Hızlı ve Yavaş Düşünme’’ kitabında, gerçeklik illüzyonu bahsinde, ‘’insanları bir yalana inandırmanın en güvenilir yolunun onu sık sık tekrar etmektir; çünkü aşinalık hakikatten kolayca ayırt edilemez.’’ olduğunu öğrendik.

Günümüzde artık hedef sadece ürün veya mal satmak değil.

Davranış kalıpları satmak ve yeni bir toplum inşa etmek.

Bir yaşam tarzı binlerce görüntüyle tekrar tekrar ediliyor.

Bir davranış, sürekli hayatın olağan akışı görüntüsünde karşımıza çıkıyor.

Bir süre sonra zihnimizde sessiz ve derin bir dönüşüm başlıyor:

“Demek ki herkes böyle düşünüyor.” “Demek ki artık normal olan bu.”

Hatta sanal medya o kadar cüretkâr ki tıp gibi önemli bir alanda bile sınırları zorluyor. Tartışmaya açık tıbbı bilgiler eş zamanlı dolaşıyor. İkna edici yorumlar, önü ve arkası olmadan tekrar tekrar gözümüze sokuluyor.

Çocuğunuzda DEHB veya kendinizde kortizol seviyesi kaygısıyla doktorunuzu aradınız mı hiç?

Özellikle çocuklar ve yaşlılar doktora dahi danışmadan, kendini tanılayarak, takviye gıdaları almaya yöneliyor.

Kapitalizmin beklediği sonuç…

Unutmayın! Tekrar edilmesi, çok anlatılması, aşinalık olması, hakikatin kendisi değildir. Ya da en azından sizin, bizim hakikatimiz değildir.

PEKİ YA ÇOCUKLAR?

Bir yetişkinin kendine göre hayat tecrübesi, kısmen de olsa mukayese imkânı var.

Çocuk ve gençler ise, zevklerini, değerlerini ve “normal” kabul ettiği dünyayı yeni yeni inşa ediyor.

Reklamlar ile çocukların yeme alışkanlıkları veya televizyondaki şiddet ile çocukların şiddeti öğrenmesi üzerine onlarca araştırma var. Borzekowski-Robinson’un ‘’30 Saniyelik Etki’’ deneyi ile A. Bandura’nın çalışmalarına bakmanızı öneririm.

Şimdi söyleyin, sürekli aynı beden tipini gören bir gencin, onu normal zannetmesi çok mu zor?

Ya da sürekli lüks tüketim gören çocuğun, ortalama bir aile hayatını yetersizlik olarak algılaması...

Bu, tüketim tartışmalarının çok daha ötesinde bir durum. Bir önceki yazıda ifade ettiğim, ‘’insan zihnini korumak’’ burada da önem kazanıyor.

Çocuklara gördüklerini, duyduklarını sorgulayacak zihinsel beceri ve bağışıklık kazandırmak eskisinden çok daha kıymetli artık.

Bir davranış veya kanaat öncesi doğru soruyu sorması çok kıymetli.

“Bunu neden görüyorum?” “Gerçekten herkes böyle mi?” “Ben bunu gerçekten istiyor muyum?”

Çünkü insan zihnini korumanın yegâne yolu, gördüğü şeyle hakikat arasında muhakemeyi ortaya koymak.

Unutmayalım! Ne kadar tekrar edilirse edilsin;

Aşinalık, hakikat değildir.