Kul hakkı

Mu’âz b. Cebel (r.a) son derece eli açık, cömert bir sahabiydi. Elinde hiçbir şey tutmaz, kendisinden bir şey istendiğinde mutlaka verirdi. Bu sebeple çok borçlanmıştı. Hatta bir süre sonra, biriken borçları sebebiyle mahcubiyet içinde evine kapandı. Alacaklıları, alacaklarını tahsil etmesi talebiyle Hz. Peygamber’e (s.a.v) başvurdu. Hz. Peygamber (s.a.v) alacaklarından vaz geçmelerini tavsiye ve vaz geçenlere dua etti. Bir kısmı alacağından vaz geçtiyse de diğerleri1 alacaklarında ısrar etti. Bunun üzerine Hz. Peygamber (s.a.v), Mu’âz’ın mallarını sattı ve alacaklılarına dağıttı. Elinde hemen hiçbir şey kalmayan Muʿâz’a, Hz. Peygamber’den (s.a.v) yardım istemesini teklif edenler olduysa da, o kabul etmedi.

O sıkıntılı süreçte Hz. Peygamber (s.a.v) onu üst düzey yetki ve sorumluluklarla Yemen coğrafyasında görevlendirdi, kendisini yolcu ederken de “Umulur ki Allah senin bu sıkıntını giderir” buyurdu.

Hz. Mu’âz (r.a) 28 yaşında gönderildiği Yemen’de iki yıldan biraz fazla görev2 yaptıktan sonra Hz. Ebû Bekr’in (r.a) hilafetinin başlarında bir hacc mevsiminde, görevden affını isteyerek Mekke’ye gitti. Orada hacc emiri olarak bulunan Hz. Ömer’le (r.a) buluştu. Hz. Ömer, etrafında bulunan köleleri göstererek Mu’âz’a, onları nasıl elde ettiğini sordu. Mu’âz, onların Yemen’de kendisine hediye edildiğini söyledi. Hz. Ömer onları derhal Beytülmâl’e devretmesini istedi. Ancak o kabl etmedi. O gece bir rüya gördü; bir ateş çukurunun içine düşecekken Hz. Ömer kendisini arkasından yakalayıp kurtarmıştı. Ertesi sabah endişe içinde uyandı ve “Ömer’in dün bana söylediği şey bu olmalı” diyerek hacc vazifesini bitirir bitirmez vakit geçirmeden köleleriyle beraber Medine’ye intikal etti. Doğruca Hz. Ebû Bekr’in huzuruna çıktı ve köleleri Beytülmâl’e vermek istediğini söyledi. Hz. Ebû Bekr Mu’âz’ın Yemen öncesi yaşadıklarını bildiği için köleleri Beytülmâl’e kabul etmek yerine satlığa çıkardı ve satıştan elde edilen geliri Mu’âz’dan haklarını alamayan diğer alacıklılara dağıttı.

Hz. Ömer’in bu tarz durumlardaki tutumu sadece veraya uygun değildi, aynı zamanda kul hakkı noktasında gösterilmesi gereken hassasiyetin ifadesiydi.

Nitekim kendi hilafeti döneminde Ebû Hureyre’yi (r.a) Bahreyn’e3 vali ve âmil olarak görevlendirmişti. Ebû Hureyre’nin bu görevi ne kadar sürdürdüğünü bilmiyoruz. Oradan döndüğünde yanında 10 (veya 12) bin dirhem vardı. Hz. Ömer bu parayı nereden elde ettiği sorusuna şu cevabı aldı: Maaşımla satın aldığım atların üremesinden, yine maaşımla satın aldığım kölelerin elde ettiği gelirlerden ve bir de şahsıma gelen hediyelerden. Hz. Ömer durumu tahkik ettirdi ve Ebû Hureyre’nin dediği gibi olduğunu gördü. Ama buna rağmen o parayı alıp Beytülmâl’e kaydettirdi.

Burada dikkat çeken bir nokta var: Hz. Ömer Ebû Hureyre’yi herhangi bir şeyle itham etmemişti. Nitekim ertesi yıl Ebû Hureyre’ye aynı görevi teklif etmişti; ancak o kabul etmedi.4

Bu anekdotlar bize, kazanç meşru olsa da kamu görevi yapanların “kul hakkı” noktasında göstermesi gereken yüksek hassasiyeti anlatıyor. Ya kazanç gayrimeşruysa?!

Hayırlı cumalar…

1- el-Kurtubî bunların Yahudiler olduğunu söyler. Ancak bu bilgiyi başka bir kaynaktan teyit edemedim. Bkz. el-Kurtubî, el-Müfhim, IV, 420.

2- Hz. Mu'âz'ın Yemen'deki kritik görev ve faalyetleri ile neticeleri konusunda Mu'âz b. Cebel v e İctihad Hadisi isimli çalışmamıza bakılabilir.

3- Bu isim günümüzdeki Bahreyn devletini değil, Suudi Arabistan yarımadasının doğusundaki Ahsâ bölgesini içine alan geniş bir coğrafyayı ifade eder.

4- Abdürrezzāk, el-Musannef, XI, 323.