Gadamer’le son karşılaşma
Ömer LekesizYeni Şafak Gazete Yazarı
04:00, 17/11/2026, Salı • Yeni Şafak Haber Merkezi
Gadamer’in sanat yazılarında bizim açımızdan belki en çarpıcı tespitlerden biri şudur: Sanat gözü eğitir. İnsan tabiatı dahi saf gözle görmez ve sanatın bize öğrettiği görme biçimleri, tabiatı nasıl gördüğümüzü de değiştirir.
Bu hüküm İslam sanat nazariyesi açısından önemli olduğundandır ki, önceki yazımızda sanat tarafından eğitilebilen gözün fotoğraf, perspektif, sinema, reklam, ekran ve dijital imge… gibi sanatın başka şubeleri tarafından da belli ölçüde şartlandırılmak suretiyle eğitilmiş olacağını söyledik.
Dolayısıyla bugün İslam sanatına bakan Müslümanın gözü, zorunlu olarak salt Müslümanca bakan bir göz değildir. Tam tersine Müslüman, İslam sanatına modern bir gözle bakıyor olabilir. Bu durumda nazarın terbiyesi tam da bu nedenle geçmişte tamamlanmış bir sanat teorisinin yeniden öğrenilmesinden ibaret olamaz, bugünkü gözün hangi görme alışkanlıklarıyla kurulmuş olduğunu fark ederek onu yeniden terbiye etme meselesine kendiliğinden açılır. Gadamer’in hem Batı sanatına uğramamızdaki asıl faydası hem de bu faydanın nispeti asıl burada ortaya çıkar.
Ancak daha önce ve şimdi zikrettiğimiz nazari yakınlıklara rağmen Gadamer’in hermenötiğini İslam sanat nazariyatının içine doğrudan almak mümkün değildir. Çünkü onun temel meselesi, anlamanın tarihsel gerçekleşmesidir. Eser ile yorumcu farklı tarihsel ufuklardan gelir ve anlama bu ufukların karşılaşmasından doğar. İslam sanat nazariyesinin sorusu ise bundan daha geriye uzanır: Görünürlüğün kendisi nasıl mümkün olabilmektedir?
Gadamer için sanat eserinin bize söylediği bir şey vardır. Bu kez bizim şu sorumuz da bundan daha önce gelir: Onun bize öyle görünmesini mümkün kılan nedir?
Çünkü burada nûr meselesi ortaya çıkar. Yani Gadamer’in hermenötiği eser, karşılaşma, yorum, anlama… istikametinde işlerken, bizim nazariyemiz nûr, görünürlük, nazar, idrak, hayal, sûret, mâna… gibi daha ontolojik bir güzergâhı gerektirmektedir.
Bu bağlamda Gadamer bize sanatın anlaşılmasını güçlü bir şekilde açıklar ama görünürlüğün metafiziğini vermez ve bu husus bizi ondan ayrıldığımız şu önemli eşiğe getirir: Sentez mi yoksa karşılaşma mı?
Gadamer’in ilgili görüşleri ile İslam sanat nazariyesi arasında uygulanabilecek şeyin “sentez” olduğu kanaatinde değiliz. Zira sentez, iki düşüncenin kavramlarını birbirine karıştırarak üçüncü bir anlayış meydana getirme tehlikesini taşır. Bu adlandırmada daha isabetli kelime “karşılaşma” olabilir.
Şundan ki, Gadamer’den oyunu alıp İslam sanatına uygulamayız; fakat onun sayesinde sanatçının nizama katılma meylini yeniden düşünürüz. Sembolü alıp sûretin yerine koymayız; fakat onun sayesinde sûretin kendisinde tükenmeyişini daha açık sorarız. Bayramı alıp ibadetin yerine koymayız; fakat onun sayesinde sanatın cemaat, zaman ve iştirakle bağını yeniden fark ederiz. Mimesisi alıp kendi tasvir anlayışımıza yerleştirmeyiz; fakat onun sayesinde temsil ile hakikatin görünmesi arasındaki farkı yeniden düşünebiliriz. Hermenötiği alıp nazarın yerine koymayız; fakat onun sayesinde görenin gördüğünden bağımsız olmadığını daha kuvvetli kavrarız.
Gadamer’in bize sağlayabileceği gerçek faydayı asıl bunlarda aramamız gerekir. Hem böylece modern Batı sanatına uğramamızın neden gerekli olduğu da biraz daha açıklık kazanmış olur.
Örneğin bize Mondrian’ın “Gördüğümüz gerçeklik, gerçekliğin tamamı mıdır?”; Didi-Huberman’ın “Gördüğümüz şey, bizim bakışımızın pasif nesnesi midir?” sorusunu sorduğunu düşünürsek, Gadamer’in de bunlara şu soruyu eklediğini fark ederiz: Sanat eseri, karşısına geçip baktığımız bir nesne midir, yoksa içine girdiğimiz ve bizi değiştiren bir hakikat tecrübesi mi?
İslam sanatı bakımından Gadamer’in sorusu değerlidir. Çünkü camiye bakılmaz, ibadet etmek için içine girilir. Hat sadece seyredilmez, okunur ve seyredilir. Kur’an yalnız işitilmez, dinlenir. Musiki yalnız ses değildir, makamın zamanı içinde yaşanır. Tezyinat yalnız yüzeyi doldurmaz, bakışı ritme sokar. Böylece eser(ler), görenin karşısında duran bir nesne olmaktan çıkarak görmenin gerçekleştiği bir nizam hâline gelir.
Gadamer’in modern sanat üzerinden bize sağladığı en kıymetli teyit de tam burada bulunuyor olabilir: Sanat eseri yalnız gözün gördüğü şey değildir; gözün nasıl göreceğini de belirleyen şeydir. Yine de bu hükme şunu eklemeden geçemeyiz: Gözün nasıl göreceğini belirleyen nizam da kendi kendisinin kaynağı değildir.
İşte nazarın nizamı ile hermenötik estetiğin yolları burada birbirine hem yaklaşır hem de ayrılır.
Zira Gadamer sanat eserinden anlamaya gider. Biz ise anlamadan geriye doğru giderek idrake, nazara, nûra ve nihayet görünürlüğün kaynağına ve dolayısıyla onu bize Gösteren’e ulaşmak isteriz.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.