İbn Arabî: Hayal ancak sûret sayesinde idrak edebilir

Yakın geçmişte İbn Arabî’nin (k.s.) Fütûhât-ı Mekkiyye’sindeki göze ve görmeye dair sözlerinden bir kısmını, okurlarımızın kaynak ihtiyaçlarına bir katkı olarak nakletmiştik. Şimdi de onun “sûret, tasvir, tecellî ve ihtira” konularındaki sözlerinden yaptığımız bir seçmeyi -yine Ekrem Demirli tercümesine göre cilt ve sayfa belirterek- aynı maksatla iletelim ve bu sayede ola ki nefsimizin etkisiyle yapmış olabileceğimiz aşırı yorumlardan da Şeyhimizi korumuş olalım.

İbn Arabî diyor ki:

İhtira’ (örneksiz üretim / kurgu) derken var edilen şeyin Yaratan’ın nefsinde meydana gelmesi kast edilirse -ki esas anlamı budur- bu anlamda ihtira’ Allah hakkında imkansızdır. İhtira’ derken yaratılan şeyin varlıkta örneksiz meydana gelmesi kastedilirse kuşkusuz hak, bu anlamda ihtira’ özelliğiyle nitelenmiştir. (FM, 1/119)

İhtira’ın hazzından yararlanmak ve zevk almak istiyorsak, insanın özellikle kendi içinde meydana gelen şeye bakması gerekir. Bazen kişi, bir şeyi meydana getirdikten sonra o konuda kendisini önceleyen kimseye bir nedenle bakabilir. Ona baktığında, perişan olur ve ciğerleri parçalanır.

Bu meyanda ihtira’ın en çok görüldüğü kimseler bilginler, edipler, mühendisler, sanat erbabından ise marangoz ve inşaatçılardır. Söz konusu meslek sahipleri, ihtira’ın en çok bulunduğu kimseler, yaratılışları en temiz olan ve akıllarını en güçlü şekilde kullanan kimselerdir.

İhtira’ daha önce bilmediği ve başkasının bilkuvve -ya da gayesi amel olan bilgilerden ise- bilkuvve ve bilfiil olarak öğretmediği bir şeyi fikir vasıtasıyla ortaya çıkaran kimse hakkında kullanılabilir. (FM, 1/249-250)

Cismi bilmek, görünüşte ruhu bilmekten önce gelir ve yazı da görünendir. (FM, 1/293)

İhtira’ teriminin lafzî anlamı, dışta örneğin bulunmayışıdır. (FM, 2/17)

Düşünce ehli, fikirleriyle olgular arasında düşünmeyi sürdürür, bu nedenle hayrete düşer ve aciz kalırlar. Keşif ehli ise, var olan şeylerden yükseğe çıkar. Dolayısıyla onlar için sadece Allah hakkında müşahede kalır; onların müşahede ettiği, Allah’tır. İş, bu tarzdadır. Böylece tecellilerin farklılaşmasından kaynaklanan hayretleri, kanıtlarındaki çelişkilerinden kaynaklanan akılcıların hayretinden çok daha güçlüdür. Hz. Peygamber’in veya bu makamdan konuşanın “benim Sendeki hayretimi artır” demesi, tecellilerin sürekliliğini istemek demektir.” (FM, 2/328)

“İşaret, işaret edilen yönünden değil, işaret edenin kastıyla gerçekleşir.” (FM, 2/352-353)

Tecellile-rdeki tümevarıma gelince, (öncelikle belirtmeliyiz ki, yapım ürünü anlamındaki) sınai maddenin -hepsini değil- sadece bazı sûretleri kabul ettiğini gördük. “Ahşap” sandalye, minber, taht, kapı… suretini kabul edebilirken, gömlek, örtü veya şalvar sûretini kabul etmez. Halbuki kumaş, bu ikinci sûretleri kabul ederken o da bıçak veya kılıç sûretini kabul etmez. Suyun bulunduğu kapların ve giren renklilerin sûretini aldığını ve renkli kapların da mavi, beyaz ve kızıl renkte nitelendiklerini gördük. Cüneyd’e marifet ve ariften sorulduğunda şöyle cevap vermiş: “Suyun rengi kabının rengidir.” (FM, 2/364)

Hayal, suretlerde çeşitlenmede ruhlardan daha geniştir. (…) Her isim, tecellîlerde sonsuz sûretleri kabul eder. Hakk’ın ise bütün bunların ardında bulunduğunu anladık (En’am, 21/103): “Gözler O’nu idrak edemez, O gözleri idrak eder. O, latiftir ve her şeyden haberdardır.” (FM, 2/365)

Tecellî mertebesi, tekrarı kabul etmez. Tecellî, tekrar olmayış yönünden tümevarım hükmünün dışına çıkmış, sûretlerde halden hale girme yönünden ise ona eklenmiştir. (FM, 2/366)

Hayaldeki darlık şundan kaynaklanır: hayal duyusal ve manevi şeylerden veya nispetlerden veya izafetten, Allah’ın büyüklüğünü, zatını vb. şeyleri ancak sûret sayesinde idrak edebilir. Hayal sûretsiz bir şeyi idrak etmeye kalksaydı, onun hakikati buna imkan vermezdi. Çünkü o vehmin ta kendisidir, vehimden başka bir şey değildir. (Bu manada hayal) son derece dardır. Çünkü hayal anlamları maddelerden kesinlikle soyutlayamaz. Bu nedenle duyu hayale en yakın şey olmuştur. Çünkü hayal, sûretleri duyudan alır. Duyusal sûretlerde ise hayal anlamları ortaya çıkarır. İşte bu da onun darlığıdır. (FM, 2/425)

(Kıyamet’in Vakfe Günü’nde) Allah onları diğer insanlar arasından aldığında, içlerinde sûret yapan kimseler bulunduğu halde kalırlar. Söz konusu insanlar, yaptıkları sûretleri -diğerleri gibi- onlara tapılsın diye yapmayan kimselerdir. Bu nedenle yaptıkları şeylerin canlanmalarını sağlayacak ruhları üflemeleri istenmez. Onlar da üflemezler. Nitekim sûret yapanlarla ilgili bir hadiste bu durum belirtilmiştir. Böylelikle Allah’ın dilediği kadar dururlar ve Allah’ın onlara yapacağı şeyi beklerler. Ter onları boğmuştur.”

(FM, 2/430)